واکسن‌های بیماری کووید-19 یا کرونا

واکسن‌های بیماری کووید-19 یا کرونا

دسته بندی : بیماری کرونا

واکسن‌های معرفی شده جهت بیماری کووید-19 یا کرونا مانند واکسن‌های دیگر یک فرآورده‌ی بیولوژیک هستند که در برابر یک بیماری میکروبی (باکتریایی یا ویروسی) مشخص، در بدن ما ایمنی فعالِ اکتسابی ایجاد می‌کنند. واکسن‌ها معمولاً برای پیشگیری از بیماری‌ها و ایجاد ایمنی در برابر آن‌ها استفاده می‌شوند.

 

Covid-19 Vaccine واکسن کرونا

واکسن‌ها فرآورده‌ها‌ی بیولوژیکی هستند که در برابر یک بیماری میکروبی مشخص، در بدن ما ایمنی فعالِ اکتسابی ایجاد می‌کنند

 

رویکردهای تولید واکسن

سه رویکرد اصلی در طراحی واکسن وجود دارد. تفاوت آنها در این است که آیا در آنها از کل یک ویروس یا باکتری استفاده می‌شود؛ یا این که تنها بخشی‌هایی از ویروس یا باکتری که باعث تحریک سیستم ایمنی می‌گردد مورد استفاده قرار می‌گیرد؛ یا این که فقط مواد ژنتیکی که باعث تولید پروتئین‌های مشخصی می‌شوند و نه کل ویروس.

رویکردهای مختلف در تولید واکسن علیه بیماری‌ها

رویکردهای مختلف در تولید واکسن علیه بیماری‌ها

 

رویکرد میکروب کامل

این رویکرد شامل سه روش واکسن غیرفعال شده، واکسن زنده تضعیف شده و واکسن وکتور ویروسی است.

 

رویکرد تمام میکروب در ساخت واکسن کرونا

رویکرد میکروب کامل در ساخت واکسن

 

واکسن غیرفعال شده

اولین راه برای تولید یک واکسن استفاده از ویروس یا باکتری عامل بیماری یا مشابه آن است، و غیرفعال کردن یا کشتن آن با استفاده از مواد شیمیایی، حرارت یا پرتو می‌باشد. برای تولید واکسن‌های آنفولانزا یا فلج اطفال از این روش استفاده می‌شود. این نوع واکسن‌ها به دو یا سه نوبت استفاده نیاز دارند.

واکسن‌های زنده تضعیف شده

در یک واکسن زنده تضعیف شده از ویروس عامل بیماری یا شبیه آن استفاده می‌شود. سرخک (Measles)، اوریون (Mumps) یا سرخجه (Rubella)  که به اختصار MMR نامیده می‌شود، و آبله مرغان و زُنا از جمله آنها هستند. در این روش، از تکنولوژی مشابه غیرفعال کردن استفاده می‌شود. هر چند، واکسن‌هایی شبیه به آنها برای افراد با مشکل سیستم ایمنی مناسب نیستند.

واکسن وکتور ویروسی

در این نوع واکسن‌ها از یک ویروس ایمن برای انتقال جزء مشخصی (پروتئین) از ویروس مورد نظر به بدن است به نحوی که بتواند پاسخ ایمنی بدون ایجاد بیماری در بدن را فراهم سازد. برای این کار، اجزای مشخصی از عامل بیماری‌زا به داخل یک ویروس ایمن تزریق می‌شود. حال این ویروس حاوی یک وکتور برای انتقال به داخل بدن است. این پروتئین سیستم ایمنی را تحریک می‌کند. واکسن ابولا یک نوع واکسن وکتور ویروسی است.

رویکرد استفاده از یک جزء ویروس

رویکرد استفاده از یک جزء در ساخت واکسن

رویکرد استفاده از یک جزء در ساخت واکسن

در این روش از یک جزء خیلی مشخص از یک ویروس یا باکتری که سیستم ایمنی بدن برای شناسایی عامل بیماری‌زا به آن نیاز دارد استفاده می‌شود. این واکسن حاوی کل میکروب نیست یا این که از یک ویروس ایمن به عنوان وکتور استفاده می‌شود. این أجزاء می‌توانند پروتئین یا قند باشد. بیشتر واکسن‌ها که در کودکی تزریق می‌شوند از این نوع هستند که برای بیماری‌هایی نظیر سیاه سرفه، کزاز، دیفتری و مننژیت منینگوکوکی استفاده می‌شود.

رویکرد ژنتیک یا واکسن‌های اسید نوکلئیک

رویکرد ژنتیکی در ساخت واکسن کرونا

رویکرد ژنتیکی در ساخت واکسن کرونا

بر خلاف روش‌های گفته شده، یک واکسن اسید نوکلئیکی فقط از یک بخش از ماده ژنتیکی برای ایجاد ساختارهای لازم برای پروتئین‌های خاصی استفاده می‌کند و نه کل میکروب. DNA و RNA ساختارهایی هستند که سلول‌های ما برای ساخت پروتئین‌ها به کار می‌گیرند. این واکسن‌ها مولکول‌های سنتز RNA را به سلول‌های ایمنی منتقل می‌کند، هنگامی که واکسن RNA درون سلول‌های ایمنی جایی گیرد به عنوان mRNA عمل کرده و باعث می‌شود تا سلول پروتئین خارجی که به‌طور معمول توسط پاتوژن (مانند ویروس) یا سلول سرطانی ساخته می‌شود را بسازد. این مولکول‌های پروتئینی یک واکنش ایمنی سازگار را تحریک می‌کنند که به بدن می‌آموزد چگونه پاتوژن یا سلول‌های سرطانی مربوطه را شناسایی کرده و از بین ببرد.

واکسن RNA درون سلول‌های ایمنی جایی گیرد به عنوان mRNA عمل می‌کند

واکسن RNA درون سلول‌های ایمنی جایی گیرد به عنوان mRNA عمل می‌کند

 

منافع واکسیناسیون بر علیه بیماری کرونا (کووید-19) چیست؟

از آنجایی که همه واکسن‌های تأیید شده از کووید حاد و مرگ جلوگیری می‌کنند، واکسیناسیون تعداد کثیری از افراد جامعه اهمیت دارد. کسانی که در قبال جامعه خود احساس وظیفه می‌کند باید در اولین زمان ممکن واکسینه شود و دیگران را نیز به واکسینه شدن ترغیب و تشویق کند. زیرا:

  • از ابتلا به بیماری یا ابتلای شدید به آن یا مرگ ناشی از آن جلوگیری می‌کند.
  • از انتقال ویروس به دیگران از طریق شما جلوگیری می‌کند.
  • تعداد افرادی که در مقابل کووید حفاظت شده‌اند را افزایش می‌دهد. بنابراین انتشار بیماری را سخت کرده و به ایمنی جمعی می‌انجامد.
  • با جلوگیری از انتشار ویروس و باز تولید آن امکان جهش ژنتیکی ویروس را کاهش می‌دهد. احتمال تولید ویروس مقاوم‌تر و خطرناک‌تر با هر جهش وجود دارد.

چه واکسن‌هایی تاکنون مجوز مصرف دریافت کرده‌اند؟

تأیید یا اجازه مصرف هر دارو یا واکسنی با سیستم بهداشتی و نظام سلامت هر کشور است. اما سیستم بهداشتی برخی کشورها و سازمان‌ها از اعتبار خاصی برخوردار است.

 

Pfizer-BioNtech

Moderna

Jassen/Johnson & Johnson

AstraZeneca

سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA)

تأیید

تأیید

تأیید

 

انجمن پزشکی اروپا

تأیید

تأیید

تأیید

تأیید

سیستم سلامت ملی بریتانیا

تأیید

تأیید

 

تأیید

تعداد بیشتری واکسن در دست بررسی‌های کلینیکی و تولید  است که هنوز مورد  تأیید این مؤسسات قرار نگرفته‌اند. این به معنای اثربخش یا مفید نبودن آنها نیست.

 

اثربخشی در پیشگیری از کووید-19 علامتدار

تعداد تزریق

فاصله زمانی بین تزریق‌ها

رده سنی

نوع واکسن

فایزر

%95

2 بار

21 روز و حداکثر 6 هفته

بالاتر از 16 سال

mRNA

مدرنا

%94

2 بار

28 روز و حداکثر 6 هفته

بالاتر از 18 سال

mRNA

آسترازنکا

%70

2 بار

28 روز

 

Adenovirus

جانسون اند جانسون

%66 پس از 14 روز و 85% پس از 28 روز

1 بار

-----

بالاتر از 18 سال

Adenovirus

اسپوتنیک V

%92

2 بار

21 روز

بالاتر از 18 سال

Adenovirus

 

واکسن‌های مبتنی بر mRNA

ویروس‌های کرونا یک ساختار شاخکی بر روی سطح خارجی خود دارند که پروتئین S نامیده می‌شود. این نوع واکسن‌ها به سلول‌ها یاد می‌دهند که چگونه قطعات بدون ضرری از این نوع پروتئین تولید کنند. بعد از واکسیناسیون، سلول‌های بدن فرد این قطعات پروتئینی را بر سطح سلول تولید می‌کند. سیستم ایمنی بدن پروتئین‌هایی را که به آن سلول‌ها تعلق ندارند را شناسایی کرده و به تولید پادتن برای مقابله با آنها می‌پردازند.

واکسن‌های مبتنی بر آدنوویروس

در این نوع واکسن‌ها قسمتی از ژن ویروس سارس-کووید-2 به ویروس زنده بی‌ضرر دیگری مثل آدنوویروس وارد می‌کنند. این ویروس‌ها از این ژن برای تولید پروتئین شاخکی ویروس سارس-کووید-2 در سطح خارجی خود استفاده می‌کنند. سیستم ایمنی شخص با این پروتئین‌های شاخکی مانند عامل خارجی برخورد می‌کند و باعث دفاع طبیعی بدن از طریق آنتی‌بادی‌ها و سلول‌های ‌‌T می‌گردد. این نوع واکسن‌ها ما را به  ویروس سارس-کووید-2 آلوده نمی‌کنند و مواد ژنتیکی انتقال یافته نیز بخشی از DNA بدن ما نخواهد شد.

ویروس سارس- کووید 2 با شاخک‌های پروتثینی در سطح خارجی و ژن تولیدکننده این پروتئین‌ها

ویروس سارس- کووید 2 با شاخک‌های پروتثینی در سطح خارجی و ژن تولیدکننده این پروتئین‌ها

 

آیا واکسن‌ها از ما در مقابل انواع مختلف ویروس سارس-کووید-2 محافظت می‌کنند؟

مطالعات اولیه نشان داده است که واکسن‌های فایزر و مدرنا در مقابل گونه‌های انگلیسی و آفریقای جنوبی این ویروس مؤثر هستند. همچنین مطالعات جهت ارتقای اثربخشی این واکسن‌ها برای مقابله با گونه‌های جدیدتر نیز ادامه دارد. در آزمایش‌های کلینیکی، واکسن جانسون اند جانسون در مقابل بیماری حاد ناشی از ویروس سارس-کووید-2 که به وسیله گونه‌های انگلیسی، آفریقای جنوبی و برزیلی حفاظت ایجاد می‌کند.

عوارض جانبی واکسن‌های کووید-19 چه هستند؟

واکسن کووید-19 می‌تواند عوارض خفیفی بعد از اولین یا دومین تزریق داشته باشد که شامل موارد زیر است.

  • درد، قرمزی یا تورم در ناحیه تزریق
  • تب
  • خستگی
  • سردرد
  • درد عضلانی
  • لرز
  • درد مفاصل
  • تهوع و استفراغ
  • حس ناخوشی
  • تورم غدد لنفاوی

شخص پس از تزریق به مدت 15 دقیقه تحت نظر قرار می‌گیرد تا مشخص شود که آیا واکنش ناگهانی نسبت به تزریق واکسن دارد یا خیر. بیشتر عوارض گفته شده طی 3 روز اول بعد از تزریق مشاهده می‌شود و به صورت عادی 1 تا 2 روز طول می‌کشند.

واکسن کووید-19 ممکن است عوارض جانبی نظیر علائم و نشانه‌های بیماری داشته باشد. اگر فرد قبلاً به بیماری کووید-19 مبتلا شده و علائم ذکر شده بعد از 3 روز از انجام تزریق شروع شد یا علائم بیش از 2 روز طول کشید باید خود را قرنطینه کند و تست ابتلا به کرونا بدهد.

آیا استفاده از داروی ضد درد قبل و بعد از واکسن مناسب است؟

استفاده از داروی ضد درد قبل از واکسن توصیه نمی‌شود. چون مشخص نیست که بر روی اثربخشی واکسن چه تأثیری دارد. با این حال پس از تزریق واکسن و در صورت نیاز می‌توان از آن استفاده کرد به شرط آن که محدودیت دیگری برای منع مصرف آن وجود نداشته باشد.

آیا واکسن‌ها عوارض و اثرات طولانی مدت دارد؟

چون مراحل تست آزمایشگاهی این واکسن از تابستان 2020 شروع شده است، مشخص نیست که آیا این واکسن عوارض جانبی طولانی مدت دارد یا نه. هر چند که واکسن‌ها عوارض طولانی‌ مدت ایجاد نمی‌کنند.

آیا با وجود واکنش‌های آلرژیک می‌توان واکسن را تزریق کرد؟

اگر سوابق واکنش شدید آلرژیک ناشی از تزریق واکسن یا دارو نباشد، می‌توان واکسن را تزریق کرد. در این شرایط فرد بایستی به مدت 30 دقیقه تحت نظر قرار داشته باشد.

اگر فرد سوابق واکنش شدید آلرژیک ناشی از تزریق واکسن یا دارو داشته باشد، می‌بایستی با پزشک در مورد تزریق واکسن مشورت کند. اگر فرد به هریک از ترکیبات واکسن کووید-19 واکنش آلرژیک قوی دارد از تزریق واکسن خودداری نماید. چنانچه فرد بعد از اولین تزریق دچار واکنش آلرژیک شدید گردید تزریق دوم نباید انجام شود.

اگر فرد تحت درمان خاصی قرار دارد آیا می‌تواند واکسن دریافت کند؟

در شرایط کلی چنانچه فرد تحت درمان بیماری دیگری باشد می‌تواند واکسن دریافت کند. اما برخی بیماری‌ها و داروهای خاص ممکن است نیاز به اقدامات قبل یا پس از تزریق داشته باشند، خلاصه‌ای از آنها به شرح زیر است.

  • افرادی که داروهای کورتیکواستروئید (Corticosteroid) مصرف می‌کنند می‌بایستی در صورت امکان برای مدت 6 هفته میزان مصرف دارو را به زیر 5/7 میلیگرم (معادل پردنیزولون) در روز کاهش دهند. زیرا مقادیر بالاتر می‌تواند به عنوان سرکوب‌کننده ایمنی عمل کرده و باعث کاهش ایمنی بدن گردد.
  • مصرف کورتیکواستروئیدهای استنشاقی در زمان دریافت واکسن می‌تواند ادامه یابد.
  • افرادی که آلرژی بینی، آسم برونشیتی یا آلرژی پوستی دارند می‌توانند با آسودگی خاطر واکسن را دریافت کنند.
  • افرادی که داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی (immunosuppressive agents) نظیر متوترکسات (Methotrexate) دریافت می‌کنند می‌بایستی 2 هفته پیش و پس از دریافت واکسن مصرف آنها را قطع کنند.
  • داروی ریتوکسیمب (Rituximab) که برای Non-Hodgkin's Lymphoma یا آرترید ‌روماتوئید تجویز می‌گردد می‌بایستی حداقل 4 هفته قبل از واکسیناسیون قطع گردد زیرا این داروها به سلول‌های B حمله ‌کنند.
  • آنهایی که تحت درمان سرطان خون یا پیوند مغز استخوان هستند حتما بایستی 3 ماه پس از درمان واکسینه شوند.
  • کسانی که آنتی‌بادی‌های Monoclonal دریافت می‌کنند می‌توانند واکسینه شوند مشروط بر آنکه واکسن از نوع زنده نباشد.
  • آنهایی که تحت درمان پیوند مغز استخوان/ درمان سلولی هستند باید تا زمانی که تعداد مطلق نوتروفیل‌ها به سطح نرمال برگردد صبر کنند.
  • آنهایی که قصد عمل جراحی دارند باید حداقل 2 هفته زودتر از عمل جراحی واکسینه شوند.
  • برای بیماران با بیماری خودایمنی نظیر SLE Sjorens Syndrome، داده‌های مرتبط با بروز بیماری خاصی وجود ندارد ولی به صورت نظری واکسن‌ها احتمالاً خودایمنی در این بیماران را افزایش نمی‌دهد. واکسیناسیون در مورد این بیماران باید با در نظر گرفتن ملاحظات بیشتر صورت گیرد.
  • کسانی که تحت درمان پلاسما قرار گرفته‌اند حداقل بایستی 4 هفته صبر کنند. زیرا در طی این 4 هفته آنتی‌بادی‌هایی که از طریق پلاسمای خارجی به بدن آنها انتقال یافته است همچنان وجود دارند و این امر می‌تواند از خنثی‌سازی ویروس‌ها به وسیله واکسن کووید جلوگیری کند.

آیا خانم‌ها در دوران بارداری می‌توانند واکسن تزریق کنند؟

در حالی که بانوان باردار در معرض ریسک بالاتر ابتلا به بیماری کووید-19 شدید هستند اطلاعات کمی در مورد ارزیابی ایمنی واکسن برای آنان وجود دارد. بنابراین دریافت واکسن در بانوان باردار باید با سنجش منافع و مضار آن صورت پذیرد. به این دلیل زنان بارداری که در معرض ریسک بالای ابتلا به بیماری هستند یا پیشینه بیماری خاصی دارند که ریسک ابتلا به بیماری حاد کووید-19 را افزایش می‌دهد می‌توانند با مشاوره پزشک یا مرکز درمانی نسبت به انجام واکسیناسیون اقدام کنند.

آیا محدودیت سنی برای تزریق واکسن وجود دارد؟

واکسن کووید-19 برای افراد زیر 16 سال وجود ندارد. چندین شرکت در حال آزمایش برای سنین 12 تا 16 سال هستند. مطالعات زیر 12 سال هنوز شروع نشده است.

آیا افرادی که قبلاً به بیماری کووید-19 مبتلا شده‌اند باز هم باید واکسن بزنند؟

گرچه ابتلا به کووید-19 ممکن است برخی حفاظت‌های طبیعی یا ایمنی در مقابل عفونت با ویروس ایجاد کند اما واضح است که تا زمان محدودی این حفاظت وجود دارد. توصیه می‌شود که حتی آنهایی که قبلاً به کووید-19 دچار شده‌اند باز هم واکسن دریافت کنند. موارد زیر به این افراد توصیه می‌شود.

  • افرادی که قبلاً کووید گرفته‌اند بایستی 4 تا 6 هفته پس از بهبودی واکسینه شوند. داده‌ها موید آن است که این افراد ممکن است حتی به یک بار تزریق نیاز داشته باشند. زیرا آنتی‌بادی‌های خنثی‌کننده قوی و پاسخ سلول‌های T در آنها حتی پس از یک بار تزریق نیز مشاهده می‌گردد.
  • افراد مبتلا به کووید شدید باید 4 تا 10 هفته پس از بهبودی برای هر نوع واکسنی اقدام کنند.

آیا برخی از مراقبت‌های بهداشتی بعد از تزریق را می‌توان انجام نداد؟

متخصصان به دنبال این موضوع هستند که واکسن تا چه حد محافظت ایجاد کرده و تا چه مدت باقی می‌ماند. بنابراین هنوز توصیه خاصی ندارند. عواملی نظیر این که چه تعداد از افراد یک جامعه واکسینه شده‌اند و چگونگی پخش ویروس در آن جامعه بر این توصیه‌ها اثرگذار است. لیکن حفظ مراقبت‌های بهداشتی دوران همه‌گیری، به افراد واکسینه شده به شدت توصیه می‌گردد.

مهمترین بخش‌های آخرین توصیه‌ها در این زمینه که توسط مرکز کنترل بیماری‌های آمریکا، سی‌دی‌سی  (CDC) که در تاریخ 8 مارس اعلام شده است عبارتند از:

  • کسانی که به طور کامل نوبت‌های واکسن خود را دریافت کرده‌اند می‌توانند بدون نیاز به ماسک یا حفظ فاصله فیزیکی با هم دیدار کنند.
  • افراد واکسینه شده می‌توانند با اعضای نزدیک خانواده خود که ریسک پایین در برابر کرونا دارند هم دیدار کنند و نیازی به زدن ماسک ندارند.
  • کسانی که واکسن کرونا دریافت کرده‌اند دیگر نیازی به دادن تست کرونا یا قرنطینه خانگی ندارند مگر علایم بیماری را بروز داده باشند.

برخی توصیه‌های خاص

  • با توجه به اینکه ریسک خطر مرگ بر اثر ابتلا به کووید 19در افراد مسن بیشتر است باید آنها را به واکسیناسیون ترغیب نمود.
  • افراد مبتلا به زوال عقل (Dementia) یا فلج و اختلالات عصبی (Neurological Disorders) می‌بایستی واکسینه شوند زیرا ابتلا به کووید-19 ممکن باعث بروز برخی اختلالات رفتاری تشدید شده در آنها می‌گردد.
  • افراد دارای دیابت برای واکسیناسیون حتما بعد از خوردن صبحانه/غذا اقدام نمایند.

مرکز کنترل بیماری‌های آمریکا: افرادی که واکسن زده‌اند می‌توانند بدون ماسک با هم ملاقات کنند

 مرکز کنترل بیماری‌های آمریکا، سی‌دی‌سی (CDC)، در جدیدترین دستورالعمل خود اعلام کرده کسانی که به طور کامل واکسن کرونا دریافت کرده‌اند می‌توانند بدون ماسک با یکدیگر دیدار کنند و حتی با افراد نزدیک خانواده که واکسن نزده‌اند اما مشکلات زمینه‌ای هم ندارند ملاقات کنند و نیازی به زدن ماسک نخواهند داشت.

آن طور که سی‌دی‌سی روز دوشنبه، هشتم مارس، اعلام کرده بدن کسانی که واکسن کرونا دریافت می‌کنند ظرف دو هفته به حداکثر مقاوم‌سازی سیستم ایمنی بدن در برابر ویروس کرونا می‌رسد. مهمترین بخش‌های این دستورالعمل عبارتند از:

  • کسانی که به طور کامل نوبت‌های واکسن خود را دریافت کرده‌اند می‌توانند بدون نیاز به ماسک یا حفظ فاصله فیزیکی با هم دیدار کنند
  • افراد واکسینه شده می‌توانند با اعضای نزدیک خانواده خود که ریسک پایین در برابر کرونا دارند هم دیدار کنند و نیازی به زدن ماسک ندارند
  • کسانی که واکسن کرونا دریافت کرده‌اند دیگر نیازی به دادن تست کرونا یا قرنطینه خانگی ندارند مگر علایم بیماری را بروز داده باشند

با وجود این، سی‌دی‌سی آمریکا تاکید کرده: "آنهایی که به طور کامل واکسینه شدند باید موارد احتیاطی اولیه را همچنان ادامه دهند؛ مواردی چون ماسک زدن در اماکن عمومی، حفظ فاصله فیزیکی و پرهیز از حضور در شلوغی و سفر." در این دستورالعمل جدید از کسانی که هنوز واکسن نزده‌اند هم خواسته شده همچنان موارد احتیاطی و چون ماسک زدن در اماکن عمومی، شستشوی مرتب دست‌ها با آب و صابون، حفظ فاصله فیزیکی و پرهیز از حضور در شلوغی و سفر را همچنان رعایت کنند.

توصیه آخر

  • تمامی واکسن‌های تأیید شده اثربخشی قابل توجهی در برابر ابتلا به کووید حاد دارند.
  • اثر بخشی زیاد تا متوسطی (50 تا 60 درصد) در مقابل کووید علامتدار دارند.
  • اثربخشی کمی بر کووید بدون علامت دارند.

بنابراین نبایستی به دنبال مقایسه اثربخشی واکسن‌ها گشت و خود را درگیر مقایسه‌های بیهوده بین آنها نمود.

واکسیناسیون علیه بیماری کرونا

منابع:

https://ec.europa.eu/info/live-work-travel-eu/coronavirus-response/safe-covid-19-vaccines-europeans_en

https://www.who.int/news-room/feature-stories/detail/the-race-for-a-covid-19-vaccine-explained

https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/coronavirus/in-depth/coronavirus-vaccine/art-20484859

https://www.who.int/news-room/feature-stories/detail/the-oxford-astrazeneca-covid-19-vaccine-what-you-need-to-know

 

این مطلب مفید بود؟ (0)(0)
نظرات (0)
9 فروردین 1400 - 4:46
بازدید ها: 25

نظرات شما

نظرتون در مورد پست واکسن‌های بیماری کووید-19 یا کرونا چی هست ؟

  • Captcha
لطفا به نکات زیر توجه نمایید :
نظرات شما بعد از بررسی توسط پزشک و تایید نمایش داده می شود.
لطفا از بکار بردن کلمات غیر اخلاقی و به دور از فرهنگ ایرانی - اسلامی خودداری فرمایید.