تقابل دلبستگی اجتنابی و اضطرابی در رابطه عاطفی

♦️چرا بعضی آدم‌ها در رابطه عاطفی مدام به اطمینان‌خواهی نیاز دارند و بعضی دیگر از صمیمیت فرار می‌کنند؟

گاهی مسئله این نیست که دو نفر یکدیگر را دوست ندارند؛ مسئله این است که هرکدام به شیوه متفاوتی با ترس از دست دادن، صمیمیت و آسیب‌پذیری عاطفی مواجه می‌شوند.

یکی از الگوهای نسبتا شایع در روابط عاطفی، چرخه نزدیک‌شدن و فاصله‌گرفتن است؛ چرخه‌ای که در آن یک نفر برای دریافت اطمینان، توجه و صمیمیت بیشتر تلاش می‌کند و طرف مقابل در واکنش به این نیازها عقب‌نشینی می‌کند. هرچه یکی بیشتر پیگیری می‌کند، دیگری بیشتر فاصله می‌گیرد و هرچه فاصله بیشتر می‌شود، اضطراب و اطمینان‌خواهی طرف مقابل شدت پیدا می‌کند.

از منظر نظریه دلبستگی، بخشی از این الگوها را می‌توان با دو مؤلفه اضطراب دلبستگی و اجتناب دلبستگی توضیح داد...

🔶 چرا بعضی افراد در رابطه بیش از اندازه نگران می‌شوند؟

افرادی که اضطراب دلبستگی بالاتری دارند، ممکن است نسبت به نشانه‌های احتمالی طردشدن حساس‌تر باشند. برای مثال، دیر پاسخ‌دادن به پیام، کاهش تماس عاطفی یا تغییر رفتار شریک عاطفی می‌تواند در ذهن آن‌ها به معنای دوست‌داشته‌نشدن یا احتمال ترک‌شدن تعبیر شود.

در چنین شرایطی، فرد ممکن است به اطمینان‌خواهی مکرر، بررسی رفتار شریک، حساسیت به تغییرات ارتباطی و تلاش بیش از اندازه برای حفظ نزدیکی روی بیاورد.

در مقابل، افرادی با اجتناب دلبستگی بالاتر ممکن است هنگام افزایش صمیمیت یا مواجهه با هیجان‌های شدید، به فاصله‌گیری، سکوت، سرکوب احساسات یا استقلال افراطی پناه ببرند. برای این افراد، وابستگی عاطفی گاهی با تجربه آسیب‌پذیری، محدودشدن یا ازدست‌دادن کنترل همراه می‌شود.

البته این الگوها تشخیص بالینی نیستند و نمی‌توان صرفا بر اساس چند رفتار، سبک دلبستگی یک فرد را تعیین کرد.

🔶ریشه‌های روان‌شناختی این چرخه چیست؟

تجربه‌های اولیه دلبستگی، کیفیت مراقبت عاطفی، پاسخ‌گویی والدین به نیازهای کودک و تجربه روابط مهم در طول زندگی می‌توانند در شکل‌گیری انتظارات فرد از صمیمیت و امنیت نقش داشته باشند.

در برخی افراد، تجربه مراقبت ناپایدار ممکن است این انتظار را ایجاد کند که محبت و توجه دیگران قابل پیش‌بینی نیست. در برخی دیگر، تجربه بی‌اعتنایی به نیازهای هیجانی ممکن است به این باور منجر شود که ابراز نیاز و وابستگی، امنیت فرد را تهدید می‌کند.

از نگاه روان‌پویشی، گاهی فرد در روابط بزرگسالی، انتظارات و الگوهای هیجانی شکل‌گرفته در روابط اولیه را بازآفرینی می‌کند؛ بدون آنکه لزوما از این تکرار آگاه باشد.

🔶پژوهش‌های جدید چه می‌گویند؟

در مطالعه‌ای که در سال ۲۰۲۴ در مجله Behavioral Sciences منتشر شد، موسان‌نزاده و همکاران، ارتباط اضطراب و اجتناب دلبستگی را با انعطاف‌پذیری تنظیم هیجان در روابط عاطفی بررسی کردند.

این پژوهش نشان داد که اضطراب دلبستگی با انعطاف‌پذیری کمتر در استفاده از راهبردهای تنظیم هیجان بین‌فردی ارتباط دارد؛ درحالی‌که اجتناب دلبستگی با تمایل کمتر به استفاده از حمایت و تنظیم هیجان از طریق شریک عاطفی همراه بود.

یافته‌ها نشان می‌دهند که مسئله فقط میزان نیاز فرد به صمیمیت نیست، بلکه چگونگی تنظیم هیجان و استفاده از منابع حمایتی در رابطه نیز اهمیت دارد.

🔶این چرخه چه پیامدهایی برای رابطه دارد؟

تداوم این الگو می‌تواند به خستگی هیجانی، کاهش رضایت زناشویی، سوءتفاهم‌های مکرر، احساس تنهایی در رابطه و تضعیف صمیمیت منجر شود.

فرد مضطرب ممکن است احساس کند به‌اندازه کافی دوست داشته نمی‌شود و فرد اجتنابی ممکن است احساس کند فضای شخصی و استقلالش نادیده گرفته شده است. در نتیجه، هر دو نفر ممکن است با وجود علاقه به یکدیگر، تجربه ناامنی و نارضایتی داشته باشند.

🔶چگونه می‌توان این چرخه را متوقف کرد؟

۱. شناسایی محرک‌های هیجانی: هر فرد لازم است موقعیت‌هایی را که اضطراب، ترس از طردشدن یا میل به فاصله‌گیری را فعال می‌کنند، شناسایی کند.

۲. تقویت تنظیم هیجان: به‌جای واکنش فوری، بهتر است فرد ابتدا هیجان خود را تشخیص دهد، شدت آن را تنظیم کند و سپس نیازش را به شکل روشن بیان کند.

۳. جایگزینی اطمینان‌خواهی با ارتباط مؤثر: به‌جای پرسش‌های مکرر یا اعتراض، می‌توان نیاز عاطفی را مستقیم بیان کرد؛ برای مثال: «وقتی ارتباطمان کمتر می‌شود، احساس ناامنی می‌کنم و دوست دارم درباره‌اش صحبت کنیم.»

۴. احترام به استقلال و مرزهای عاطفی: صمیمیت سالم به معنای دسترسی دائمی به دیگری نیست. هر دو نفر به فضای فردی و در عین حال، احساس تعلق و پاسخ‌گویی عاطفی نیاز دارند.

۵. مراجعه به روان‌درمانی: درمان فردی می‌تواند به شناخت الگوهای تکرارشونده، تجربه‌های اولیه و دفاع‌های روانی کمک کند. در صورت وجود امنیت و انگیزه کافی در هر دو طرف، زوج‌درمانی نیز می‌تواند به اصلاح چرخه‌های تعاملی و افزایش پاسخ‌گویی هیجانی کمک کند.

✅ توجه داشته‌ باشید که رابطه سالم، رابطه‌ای نیست که در آن هیچ‌کس نترسد، نیازمند نباشد یا آسیب‌پذیر نشود. رابطه سالم فضایی است که در آن افراد بتوانند بدون ترس از تحقیر یا طردشدن، نیازهای عاطفی خود را بیان کنند و بدون احساس خفگی، به یکدیگر نزدیک شوند.

هدف از بلوغ عاطفی، بی‌نیازشدن از دیگری نیست؛ بلکه رسیدن به نقطه‌ای است که بتوانیم هم صمیمیت را تجربه کنیم و هم استقلال روانی خود را حفظ کنیم.