کودکان زیر ۵ سال معمولاً نمیتوانند مانند بزرگسالان بگویند: «من مضطربم» یا توضیح دهند چه چیزی نگرانشان کرده است. در این سن، اضطراب بیشتر از طریق رفتار، بدن، خواب و بازی کودک خودش را نشان میدهد.
کودکی که هنگام جدایی شدیداً گریه میکند، ناگهان به والد میچسبد، شبها بدخواب میشود یا بدون علت مشخص دلدرد میگیرد، ممکن است در حال تجربه اضطراب باشد. گاهی نیز اضطراب به شکل لجبازی، تحریکپذیری و پرخاشگری دیده میشود؛ بنابراین هر کودک مضطربی الزاماً آرام و ترسو نیست.
نشانههای مهم اضطراب در کودکان زیر ۵ سال
والدین بهتر است به تغییرات پایدار در رفتار کودک توجه کنند، از جمله:
- وابستگی و چسبیدن بیش از حد به والد
- گریه یا ترس شدید هنگام جدایی
- امتناع از رفتن به مهدکودک
- اختلال خواب، کابوس یا ترس از تنها خوابیدن
- دلدرد، تهوع یا سایر شکایتهای جسمانی تکرارشونده
- تحریکپذیری، قشقرق یا پرخاشگری
- ترسهای شدید و اجتناب از موقعیتهای معمول
- پسرفت در برخی رفتارها یا مهارتهایی که قبلاً کسب شدهاند
البته هر ترس یا وابستگی نشانه اختلال اضطرابی نیست. اضطراب جدایی، ترس از غریبهها، تاریکی یا موجودات خیالی میتواند در مراحل خاصی از رشد طبیعی باشد. زمانی باید بیشتر توجه کرد که اضطراب شدید، مداوم و نامتناسب با سن باشد یا خواب، بازی، مهدکودک و روابط کودک را مختل کند.
چرا کودکان مضطرب میشوند؟
اضطراب معمولاً یک علت واحد ندارد. خلقوخوی حساس کودک، تغییر مهد یا مراقب، جدایی، جابهجایی، بیماری یا فقدان، تنشهای خانوادگی و تجربههای ترسناک میتوانند در افزایش اضطراب نقش داشته باشند.
همچنین کودکان واکنشهای والدین را بهدقت مشاهده میکنند. هشدارهای مداوم، محافظت افراطی یا انتقال ترس والد میتواند ناخواسته احساس ناامنی کودک را افزایش دهد.
چگونه به کودک مضطرب کمک کنیم؟
اولین قدم، دیدن و پذیرفتن احساس کودک است. به جای «چیزی نیست، نترس»، بهتر است بگوییم:
«میبینم ترسیدی؛ من کنارت هستم.»
داشتن برنامه روزانه نسبتاً منظم، خداحافظی کوتاه و قابلپیشبینی، نامگذاری احساسات، استفاده از بازی و قصه و مواجهه تدریجی با موقعیتهای ترسناک میتواند به کودک کمک کند.
تحقیر، مقایسه، برچسب «ترسو»، تهدید به ترک کردن یا مجبور کردن ناگهانی کودک به مواجهه با ترس، روشهای مناسبی برای کاهش اضطراب نیستند.
چه زمانی به روانشناس کودک مراجعه کنیم؟
اگر اضطراب کودک شدید یا مداوم است، جدایی از والد تقریباً غیرممکن شده، خواب و غذا خوردن یا رفتن به مهد مختل شده، شکایتهای جسمانی یا پرخاشگری مکرر وجود دارد یا اضطراب زندگی روزمره کودک و خانواده را تحت تأثیر قرار داده است، ارزیابی توسط روانشناس کودک توصیه میشود.
سخن پایانی
کودک زیر ۵ سال شاید نتواند بگوید:
«من نگرانم.»
اما ممکن است آن را با گریه، چسبیدن، دلدرد، بدخوابی یا حتی خشم نشان دهد.
پس گاهی به جای اینکه بپرسیم:
«چرا اینقدر لجبازی میکنی؟»
بهتر است از خودمان بپرسیم:
«این رفتار کودک، چه احساسی را میخواهد به من نشان دهد؟»